Nước ngầm là nguồn tài nguyên quý giá, đóng vai trò quan trọng trong đời sống, sản xuất và duy trì cân bằng sinh thái. Vậy nước ngầm là gì, hình thành như thế nào, và tại Việt Nam hiện nay tình trạng khai thác ra sao? Bài viết dưới đây của Nhất Tín sẽ giúp bạn hiểu rõ các khía cạnh quan trọng về nước ngầm và vai trò thiết yếu của nó trong đời sống hàng ngày.
1. Nước ngầm là gì?
Nước ngầm là nguồn nước nằm bên dưới mặt đất, được tích trữ trong các khe nứt, lỗ rỗng của đất hoặc các thành tạo đá, với các không gian này có sự liên thông với nhau. Khi đủ lượng, nước ngầm hình thành mạch nước có thể khai thác sử dụng cho sinh hoạt, nông nghiệp và công nghiệp.
2. Quá trình hình thành nước ngầm
Nước ngầm hình thành từ nước mặt tự nhiên như sông, suối, hồ, ao, biển… dưới tác động của chu trình thủy văn:
- Bay hơi: Nước bề mặt hấp thụ nhiệt từ ánh nắng mặt trời, bốc hơi lên không trung.
- Ngưng tụ: Hơi nước gặp không khí lạnh tạo thành các giọt nước, dần hình thành mây.
- Mưa: Khi các giọt nước đủ lớn, trọng lượng đủ nặng, chúng rơi xuống đất dưới dạng mưa.
- Thấm xuống đất: Một phần nước mưa rơi trên bề mặt chảy thành sông, hồ, ao; một phần bốc hơi trở lại không khí; phần còn lại thẩm thấu qua các tầng đất và đá.
- Tích tụ thành tầng ngậm nước: Khi nước thấm xuống gặp lớp đất hoặc đá không thấm được, nó sẽ tích tụ lại, hình thành các tầng chứa nước ngầm.
Quá trình này tạo nên mạch nước ngầm, là các dòng nước liên thông dưới lòng đất, có thể di chuyển và được khai thác phục vụ sinh hoạt, nông nghiệp và công nghiệp.
Đặc điểm của mạch nước ngầm:
- Chạy dài theo địa hình và các lớp đất đá.
- Là nguồn nước ổn định, ít bị biến động về nhiệt độ và chất lượng so với nước mặt.
- Có thể tồn tại ở khắp nơi, kể cả những vùng khô cằn, sa mạc, nơi mà nước mặt khan hiếm.
Như vậy, nước ngầm không chỉ là kết quả của thẩm thấu nước mưa mà còn là một phần quan trọng của chu trình thủy văn toàn cầu, đảm bảo nguồn nước ổn định cho đời sống và sản xuất.
3. Vai trò quan trọng của nước ngầm
Nước ngầm là một nguồn tài nguyên thiết yếu cho đời sống con người và phát triển kinh tế – xã hội. Vai trò của nước ngầm có thể được tóm tắt như sau:
- Cung cấp nước sinh hoạt và uống:
- Nước ngầm với độ trong, ổn định về nhiệt độ và thành phần hóa học thường được khai thác làm nước uống trực tiếp hoặc đóng chai.
- Ở nhiều khu vực, nước ngầm là nguồn chính cho nhu cầu ăn uống và sinh hoạt hàng ngày.
- Hỗ trợ nông nghiệp và công nghiệp:
- Trong những mùa khô hoặc vùng thiếu nước mặt, nước ngầm giúp duy trì hoạt động tưới tiêu, nuôi trồng và sản xuất công nghiệp.
- Bổ sung cho các nguồn nước mặt:
- Nước ngầm thấm trở lại các sông, hồ, ao, giúp duy trì mực nước và cân bằng sinh thái.
- Ổn định đất và hạn chế thiên tai:
- Nước ngầm góp phần ổn định lớp đất đá, hạn chế sạt lở, sụt lún và xói mòn.
- Hỗ trợ đời sống ở các vùng thiếu nước:
- Ở các khu vực khan hiếm nước như sa mạc hoặc vùng nắng hạn, khai thác nước ngầm giúp giảm sức lao động khi lấy nước từ các nguồn xa và đảm bảo sinh kế cho người dân.
- Ứng dụng trong y tế và sức khỏe:
- Một số nguồn nước ngầm chất lượng cao còn được sử dụng làm nước uống hỗ trợ điều trị hoặc phục hồi sức khỏe.
Như vậy, nước ngầm không chỉ là nguồn nước dự trữ quan trọng mà còn đóng vai trò then chốt trong bảo vệ môi trường, phát triển kinh tế và đời sống xã hội.
4. So sánh nước ngầm và nước mặt
Nước mặt và nước ngầm đều là nguồn nước quan trọng phục vụ sinh hoạt, nông nghiệp, công nghiệp và thương mại. Tuy nhiên, chúng khác nhau về nguồn gốc, đặc tính và chất lượng. Bảng sau đây minh họa sự khác biệt chính:
| Đặc điểm | Nước mặt | Nước ngầm |
| Nhiệt độ | Thay đổi theo không khí, từng thời điểm trong ngày và theo mùa | Ổn định, ít bị ảnh hưởng bởi không khí |
| Chất rắn lơ lửng | Cao, thay đổi theo mùa | Hầu như không có |
| Chất khoáng | Phụ thuộc vào đất và lượng mưa | Chứa nhiều khoáng chất, ít biến động |
| Khí H₂S | Không | Có |
| Khí NH₃ | Chỉ xuất hiện khi nguồn bị ô nhiễm | Có |
| Oxy hòa tan | Bão hòa | Không |
- Nước ngầm có chất lượng ổn định hơn, ít bị ô nhiễm và thường chứa nhiều khoáng chất tự nhiên, phù hợp để khai thác làm nước uống.
- Nước mặt dễ tiếp xúc với môi trường, chịu biến động nhiệt độ, lượng chất rắn và ô nhiễm cao hơn, nên thường cần xử lý trước khi sử dụng.
Sự khác biệt này giúp các khu vực lựa chọn nguồn nước phù hợp với nhu cầu sinh hoạt, sản xuất hoặc bảo vệ môi trường.
5. Tình trạng khai thác nước ngầm hiện nay tại Việt Nam
Nước ngầm là nguồn nước thiết yếu, cung cấp khoảng 30% lượng nước sinh hoạt tại Việt Nam, đồng thời phục vụ tưới tiêu nông nghiệp, sản xuất công nghiệp và sinh hoạt đô thị. Tuy nhiên, thực trạng khai thác nước ngầm hiện nay đang gây lo ngại nghiêm trọng về chất lượng, lượng và tác động môi trường.
- Ô nhiễm nguồn nước ngầm
- Kim loại nặng và chất độc hại: Nhiều giếng nước tại các thành phố lớn như Hà Nội, TP.HCM ghi nhận mức asen, amoni, chì, mangan vượt chuẩn cho phép theo QCVN (~50 µg/L với asen).
- Chất hữu cơ và vi sinh vật: Nước ngầm tại nhiều khu vực đô thị bị ô nhiễm amoni, nitrit, coliform, ảnh hưởng trực tiếp tới sức khỏe người dân nếu sử dụng trực tiếp.
- Nguyên nhân:
- Xử lý nước thải chưa đạt chuẩn, xả trực tiếp ra môi trường.
- Lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật và hóa chất nông nghiệp.
- Khai thác tầng sâu kéo các hợp chất độc hại từ trầm tích lên mạch nước ngầm.
- Khai thác quá mức và cạn kiệt nguồn nước
- Quá trình urban hóa và gia tăng nhu cầu nước khiến nhiều khu vực phải khoan 3–4 giếng thay vì 1 giếng như trước đây để đáp ứng nhu cầu tưới tiêu.
- Mực nước ngầm giảm liên tục ở các thành phố lớn, hình thành “phễu hạ tầng nước ngầm”, dẫn đến nguy cơ sụt lún đất, ảnh hưởng tới hạ tầng đô thị.
- Ở những vùng nông nghiệp, nước giếng khoan vẫn được ưu tiên sử dụng, dẫn đến áp lực khai thác liên tục và kéo dài.
- Nguy cơ sức khỏe và môi trường
- Hàng triệu người phụ thuộc nước ngầm đang đối mặt với nguy cơ bệnh mãn tính, ung thư, các bệnh liên quan kim loại nặng.
- Khai thác không kiểm soát làm giảm khả năng tự bổ sung nước mặt, làm suy yếu cân bằng sinh thái sông, hồ, ao.
- Ở các khu vực khan hiếm nước, tình trạng ô nhiễm kết hợp với cạn kiệt nguồn nước tạo áp lực nghiêm trọng lên đời sống và sản xuất.
Thực trạng khai thác nước ngầm ở Việt Nam hiện nay là vừa ô nhiễm, vừa suy giảm, đòi hỏi các biện pháp bảo vệ và quản lý bền vững để đảm bảo nguồn nước cho sinh hoạt, sản xuất và phát triển kinh tế – xã hội.
Có thể thấy, nước ngầm không chỉ là nguồn nước thiết yếu mà giúp ổn định sinh thái, duy trì nông nghiệp và công nghiệp, đặc biệt trong những mùa khô hoặc vùng thiếu nước. Tuy nhiên, tại Việt Nam, nước ngầm đang đối mặt với tình trạng ô nhiễm và khai thác quá mức, đòi hỏi các giải pháp quản lý bền vững, giám sát chất lượng và khai thác hợp lý. Hiểu rõ về nước ngầm, cơ chế hình thành và vai trò của nó sẽ giúp mỗi người sử dụng và bảo vệ nguồn nước quý giá này một cách hiệu quả, góp phần đảm bảo phát triển kinh tế – xã hội bền vững.
